Логотип института удмуртской филологии, финно-угроведения и журналистикиИнститут удмуртской филологии,
финно-угроведения и журналистики

Слабовидящим

Кедра Митрей

(1892–1949)

Кедра Митрей

Кедра Митрейлэн зэмос нимыз вал Дмитрий Иванович Корепанов. Со вордиськиз Удмуртилэн уйпалаз Эгра черкогуртын. Солэн атаез Сибыр тракт вылын ямщикын ужаз. Эграысь церковно-приходской школаез, собере Зураысь кык классъем училищеез йылпумъям бере 1907-ти арын К. Митрей Кузонысь (Казаньысь) инородческой семинарие дышетскыны пыре. Татын кутске солэн литературной ужез – со поттылиз ас удмурт веросъёссэ «Сандал» нимо киын гожтэм журналын. Но быдтыны семинариез Кедра Митрейлы оз кылды. Закон Божий предметъя дышетисен ваче пумит вуэмез бере нырысь сое эмъяськонние интыяло, собере семинариысь улляло.

1910–1911: Асулонcюрес повесть. Уж утчаса, егит мурт Ижкаре, Сарапулэ, Кузонэ, Перме, Глазове вуылэ, но нокытын уг быгаты дышетись уж шедьтыны, малы ке шуоно солэн ой вал дипломез. Огдыре ик со удмуртъёс полысь калык кылосбурез (фольклор) бича. 1910–1911 аръёсын Кедра Митрей зуч кылын автобиографической повесть Дитя больного века гожтэ. Повестьын валтись инты басьтэ егит муртлэн аслэсьтыз улон сюрессэ эскеремез, аслаз вамышъёсызлы валэктон утчамез но дунъет сётэмез. Герой вакчияк маде школаын но Зураысь училищеын дышетскем сярысь, тросгес Кузонысь семинариын дышетскемзэ возьматонлы саклык висъяське. Асулонюрессэ вераназ со пыртэ ас гуртэзлэсь но семьяезлэсь историзэ, чебересь инкуазь суредъёсты но туж трос портэм адямиослэсь портретъёссэс. Та кузьмадёсын Кедра Митрей даурлэсь «висёнъёссэ»-шекъёссэ возьматыны малпа вылэм. Нош зэмзэ ке, егит муртлэн тросэз курадзонъёсыз ас бордысьтыз пото. «Солэн малпамезъя, быдэс дунне солы ваче пумит сылэ. Ачиз но котькинлэсь палэнске, ассэ ваньмызлы ваче пумит пуктэ. Герой шуг-секытъёсын огназ нюръяське, сое нокин уг кылы, уг вала кадь, соин ик со бордэ, куректэ, тышкаське, чигиське» (С. Т. Арекеева). Но со дырысь цензура та повестез печатланы оз лэзь, со 1993 арын гинэ печатласькиз.

1915–1928: Батыръёс сярысь «трилогия». 1912-ти арын К. Митрей дышетись луон понна экзамен сётэ, собере вакчи дыр чоже школаын ужа. 1914-ти арын Кедра Митреез эксэй армие басьто но Благовещенске келяло. Армиын дыръяз со семья кылдытиз: ссылкае келям поляклэсь нылзэ Анна Станиславовна Савицкаяез кышно басьтиз. 1915-ти арын Благовещенскын военной службаын луыкуз ик со поттэ «Эш-Тэрек» трагедизэ, кудиз гожтэмын вал зуч кылын. Та трагедиын автор возьматэ XIV даурын удмуртъёслэсь поръёсын кусыпъёссэс но ожмаськемзэс. Трагедилэн валтись героез Эш-Тэрек. Кивалтон понна, дан понна со ас выжыоссэ тушмонлэсь но золгес адзонтэм каре. Эш-Тэрек трос куректон вае удмуртъёслы, соослэсь кужымзэс пушласянь быдтэ. Кин зэмос тушмон, юа кадь автор но калыкез сакгес луыны оте. Нош Эш-Тэрек сьод ужъёссэ каньылэн лэсьтэ, возысьтыз адямиос кышкытлыкез чик уг шодо. Озьы ке но, Эш-Тэрекез «злодей» гинэ шуыны уг луы, со сьодо-тодьыё суредамын. З.А. Богомолова та героез Ф. Ницшелэн «сверхчеловек» валатонэныз но герзаз.

1920-ти арын К. Митреез армиысь лэзизы. Та вакытэ со ас улонзэ дышетон удысэн герза: Зураын, Дэбесын калыкез дышетонъя ёзэтэн кивалтэ. 1923-ти арын со Ижкаре вуэ но «Гудыри» газетын ужаны кутске. 1926-ти арын потэ «Идна батыр» пьесаез. Татын озьы ик возьматиське 14-ти даур, но учыръёс ортчо «Эш-Тэрек» трагедиын возьматэм событиослэсь вазьгес. «Татын автор йоскалык ужпумъёсты уката лэчыт пуктэ: со – удмуртъёслэн куспазы тупамтэзы, калыклэн «вайяськемез». Огъя кариськыса улись, ужась калыкез нокин но уз вормы, шуэ кадь драматург, нош «удмуртэн удмурт ожмаськыса, югыт дунне саптаськоз…» /Удмурт литература 2008: 80/.

1928-ти арын солэн «Юбер батыр» поэмаез потэ. Поэмаын Кедра Митрей вера XV даурын зучьёслэн удмурт музъемъёсты басьтэмзы сярысь. Ӟучъёслэн удмуртъёсын ожмаськемзы кошкемыт, лек тусо суредамын. Ӵогон, коран, пильылон, пыргытон, юдон, нелькон – ваньмыз та кылъёс ужен овол, адямиез виёнэн герзаськемын. Но югыт сиез татын вань ик: удмурт калыклэсь азьпал улонзэ автор Юберлэн пиеныз Пужеен герза. Озьы автор йылпумъяз вашкала батыръёслэн ужъёссы сярысь аспортэмлыко «трилогизэ».

1929: Секыт зибет. 1928 – 1930-ти аръёсы Кедра Митрей Глазовысь педагогической техникумлэн директорез луыса ужа. Та дыре 1929-ти арын со «Секыт зибет» романзэ поттэ. Романлэн сюжетэз азинтиське XIX даурлэн кутсконаз. Нырысь ик писатель тырше возьматыны, кыче амалъёсын попъёс удмуртъёс полы православной осконэз волмытизы. Романлэн валтись героез – Дангыр, вордскем гуртысьтыз удмурт калыкез христианствое кужмысь пыртэмлы пумит мынэ. Со валаны тырше, кыче катъёсъя улэ общество. Егит геройлэсь улонзэ яратон югдытэ. Солэн яратоно нылыз – Дыдык, улон орлы пумит мынись но дисьтись нылаш. Сям-йылолъёслы пумит кариськыса, со кузпал бордысь гажанэз доры кошке. Но солы Дангырен чош улыны уг кылды: улонэн кивалтись адямиослы пумит мынись Дангырез куто но Сибыре келяло.

1937: Ссылка. 1930-ти арын Кедра Митрей дышетске Москваын аспирантураын, нош кык ар ортчыса Удмурт пединститутысь удмурт кылъя но литературая кафедралэн кивалтисез луэ. 1934–1937-ти аръёсы со удмурт писательёслэн Огазеяськонзылэн тороез луыса ужа. 1937-ти арын Кедра Митреез, буржуазной националист но удмурт калыклэн тушмонэз шуыса, янгыше уськыто. Та арын ик сое тямыс арлы Колымае келяло. 1946-ти арын сое мозмыто, нош 1948-ти арын выльысь пукто.

1949-ти арын Новосибирск улосысь Чумаково черкогуртын удмурт калыклэн одигез дано пиез висьыса кулэ.

Kedra Mitrey

(1892–1949)

Kedra Mitrey, originally Dmitry Ivanovich Korepanov, came from Igra village of northern Udmurtia, which was located on the Siberian road and his father was a coachman in the area. However, young Mitrey chose another destiny: first, he went to church school, then attended the two-year secondary school in Zura and finally entered the teacher training school in Kazan where he began his literary career, which resulted in publishing a few Udmurt stories in the hand-written brochure named “Sandal”. Unfortunately, he did not finish the school: Dmitry was expelled for being non-religious.

1910 – 1911: The Autobiography. Looking for a job K. Mitrey traveled along Udmurtia but there was no use of it because on leaving the school unfinished he received no evidence of attending classes. Nevertheless, by the way of traveling he collected a rich folklore material, which was a good foundation for understanding people and writing his own stories. This period of his life is also marked with a story called “A Sick Century’s Child”. It tells about the author’s studies in Kazan teacher training school consisting of sketches on family life, nature descriptions, and people’s profiles in the background. Censors were hard to the creation and so it was forbidden to publishing. As a result, the story appeared only in 1993.

1915 – 1928: The Epical Heroes’ Trilogy. World War I began and in 1914, Kedra Mitrey was mobilized to the emperor’s army. During his military service in the Far East of Russia, he printed out the first part titled Esh-Terek. It was a tragic story, which represented the 14th century events and told about fights between Udmurt and Mari people. Esh-Terek due to his charisma grew into Udmurts’ tribal chief and beat the enemies. However, the tragedy came later: the hero fell in love with the Mari chief’s daughter Loda who urged him to betray his kinsmen. This was his terrible mistake. Later on, having realized his fault, Esh-Terek made his revenge on Loda and then committed suicide. Z. Bogomolova believes that W. Shakespeare’s and A. Pushkin’s motifs are felt in the story.

Idna Hero appeared in 1926 which also narrates about the 14th century events but the motif of the story is if it possible to come to an agreement with the enemy.

Yuber Hero was published in 1928. It was a piece of poetry about the Russian 15th century conquest of the Udmurt territory. S. Arekeeva marks that this story is rich with battle scenes and this was a sure sign of the author’s changed perception of the world.

1929: The Grave Yoke: The first step to the first above-mentioned Udmurt novel was a story named Vuzhgurt/Vuzhgurt quakes which depicts shocking historical events of the beginning 20th century in a tiny Udmurt village. Later on the idea of the story developed into the novel titled The Grave Yoke, 1929, where Dangyr and his beloved Dydyk, the main characters of the story, rebelled against forced introducing of Christianity with the Udmurts and old customs on the whole realizing as well the advantages of the new time coming and new behaviors. Thus, romantic ideas are interwoven with realistic views on life, as A. Zueva notes.

The author’s own life story was marked first being the director of the pedagogical school in Glazov (1928 - 1930), a postgraduate student in Moscow (1930 - 1932) and then the head of the Udmurt Literature and Language Department of the Udmurt Pedagogical Institute. Altogether he ran the same department at the Udmurt Institute of Science Research. In 1934 K Mitrey was elected chairman of the Udmurt Writers’ Union, although the same year he was accused of spreading nationalistic ideas and then arrested and eventually exiled to Kolyma where he spent 8 years. Again, he was arrested in 1947 and died from a serious illness in Novosibirsk region in 1949.

(Тимур Перевозчиков, Екатерина Лекомцева)

Кедра Митрей

(1892–1949)

Настоящее имя Кедра Митрея – Дмитрий Иванович Корепанов. Он родился в селе Игра на севере Удмуртии. Его отец служил ямщиком на Сибирском тракте. Окончив Игринскую церковно-приходскую школу, а затем Зуринское двухклассное училище, в 1907 году поступает в Казанскую учительскую инородческую семинарию. Здесь началась его литературная деятельность – публиковал свои удмуртские рассказы в рукописном журнале «Сандал». Но окончить семинарию Кедра Митрею не удалось, он был исключен за атеизм.

1910–1911: Автобиографическая повесть. В поисках работы Кедра Митрей месяцами ездит по Удмуртии, но нигде не может получить место учителя, так как у него не было диплома. Разъезжая по Удмуртии, он собирает фольклорный материал своего народа. В 1910–1911 годах Кедра Митрей пишет автобиографическую повесть на русском языке «Дитя больного века». Это произведение повествует об учебе К. Митрея в школе и Зуринском училище, большое внимание уделяется описанию обучения в Казанской инородческой семинарии. В повествование своей биографии автор добавляет историю своей деревни и семьи, красочные описания природы и многочисленные портреты людей. Кедра Митрей размышляет о судьбе инородца, стремящегося вписаться в культурное пространство царской России. Цензура того времени не допустила повесть к печати, произведение было опубликовано только в советские годы.

1915-1928: «Трилогия» о батырах. В 1914 году Кедра Митрея призвали служить в царскую армию. В 1915 году, находясь на военной службе в Благовещенске, он издает трагедию «Эш-Тэрек», написанную на русском языке. В трагедии Кедра Митрей изображает XIV век, время борьбы удмуртского народа с марийцами. Герой этой трагедии по имени Эш-Тэрек вырастает из простого родоначальника в вождя удмуртов. Победив врагов, народ мог бы праздновать победу, но Эш-Тэрек влюбляется в дочь вождя марийцев Лоду и предаёт своих сородичей. Лишь позже он убеждается, что Лода перехитрила его. Осознав свою неисправимую вину перед своим народом, Эш-Тэрек наказывает Лоду и кончает жизнь самоубийством. В трагедии ощущается творческая учеба Кедра Митрея у Шекспира и Пушкина, а критик З.А. Богомолова обнаружила в характере Эш-Тэрека и «ницшеанскую» подоплеку.

В 1926 году выходит пьеса «Идна батыр». События, изображённые в пьесе, также проходят в XIV веке, но они проходят раньше событий, изображённых в «Эш-Тэреке». В этой трагедии автор ставит проблему: обязательно ли нужно воевать или можно найти общий язык с врагом?

В третьей части трилогии – поэме «Юбер батыр» (1928) – Кедра Митрей описывает завоевание русскими удмуртских земель в XV веке. Превалирование жестоких сцен в этой поэме литературовед С.Т. Арекеева объясняет изменением мироощущения Кедра Митрея, его веры в будущее своего народа.

1929: Тяжкое иго. На пути создания первого удмуртского романа стоит повесть Вужгурт (второй вариант – Вужгурт сотрясается «Зурка Вужгурт»), в которой Кедра Митрей глазами своего героя Далко Семона изображает революционные потрясения начала ХХ века. Критик А. Шкляев верно пишет, что главными героями здесь являются, как ни парадоксально, село Вужгурт и революция, сотрясающая его.

С 1928 по 1930 год Кедра Митрей работает директором Глазовского педагогического техникума. В это время он издаёт наиболее знаменитое своё произведение – роман Тяжкое иго («Секыт зӥбет», 1929). Изображается начало XIX века. Главное действующее лицо романа – Дангыр, который открыто противостоит насильственной христианизации удмуртов в родной деревне. В то же время он осознает, что цивилизация несет и определенные блага, если подойти к ней с умом. Возлюбленная Дангыра по имени Дыдык сбегает от своего мужа (сына сельского старосты, насильно взявшего её в жёны) к нему. Но с Дангыром ей остаться не суждено: против него устраивают облаву, ловят его и ссылают в Сибирь. В романе два метода – реализм и романтизм – тесно связаны и взаимно дополняют друг друга (А. С. Зуева).

В 1930 году Кедра Митрей учится в аспирантуре в Москве, а через два года становится заведующим кафедрой удмуртского языка и литературы Удмуртского пединститута. Параллельно он руководит сектором удмуртского языка и литературы Удмуртского научно-исследовательского института. В 1934 году избирается председателем правления Союза писателей. Однако в 1937 году Кедра Митрей был обвинен в национализме. В этом же году его арестовали и на восемь лет отправили в ссылку в Колыму. В 1945 году он возвращается домой, но через два года его снова арестовали.

В 1949 году тяжелобольной Кедра Митрей скончался в с. Чумаково Новосибирской области.

(Павел Шибанов, Светлана Арекеева)

Kedra Mitrej

(1892–1949)

Kedra Mitrejin varsinainen nimi on Dmitrij Ivanovich Korepanov. Hän syntyi Udmurtiassa Igra kylässä. Hänen isänsä oli työssä Siperian maantiellä/valtatiellä kyytimiehenä. Kirkollisen koulun Igrassa ja 2-vuotisen koulun Zurassa lopettamisen jälkeen vuonna 1907 hän pääsi opettajien seminaariin Kazanissa. Tuolla alkoi hänen toiminta kirjallisuus alalla – hän julkaisi omia udmurtinkielisiä kertomuksia ”Sandal” aikakauslehdessä, joka kirjoitettiin käsin. Kedra Mitrejin ei onnistunut lopettamaan seminaaria, koska hän erottiin ateismin takia.

1910 – 1911: Omaelämäkertainen novelli. Työtä etsiessä Kedra Mitrej matkusti Udmurtiassa, mutta hän ei voi saada työpaikkaa missään, koska hänellä ei ollut diplomia. Kun hän oli matkustamassa Udmurtiassa, hän koosi oman kansan folklooria. Vuosina 1910 – 1911 Kedra Mitrej kirjoitti venäjänkielisen omaelämäkertaisen novellin Sairaan luvun lapsi («Дитя больного века»). Tämä teos kertoo K. Mitrejin opiskelusta kouluissa, myös kuvaillaan opiskelua Kazanin seminaarissa. Kirjailija lisäsi omaelämäkertaan myös oman kylän ja perheen historiaa, luonnon kauneita kuvauksia ja ihmisten muotokuvia. Teoksessa Kedra Mitrej mietiskeli omasta kohtalosta tsaarin Venäjällä. Tuon aikan sensuuri ei sallinut novellia julkaistavaksi, sen takia teos julkaistettiin vain neuvostoaikoina.

1915 – 1928: ”Trilogia” voimamiehistä. Vuonna 1914 Kedra Mitrej lähti tsaarin armeijaan. Vuonna 1915, hänen ollessa armejassa Blagoveshchensk kaupungissa, Kedra Mitrej julkaisi Esh-Terek («Эш-Тэрек») murhenäytelmän, joka oli kirjoitettu venäjän kielellä. Teoksessa Kedra Mitrej kuvaili 14. lukua, udmurtin kansan marin kansan vastaan taistelun aikaa. Murhenäytelmän päähenkilö Esh-Terek tuli udmurtin kansan päällikköksi. Voiton saavuttamisen jälkeen koko kansa voisi juhlia, mutta Esh-Terek rakastui marin päälikön tyttöön Lodaan ja petti omaa kansaa. Vain myöhemmin hän vakuuttui, että Loda voitti häntä viekkaudessa. Ymmärrettyään omaa auttamatonta vikaa, Esh-Terek rangaisi Lodaa ja teki itsemurhan.

Vuonna 1926 ilmestyi Voimamies Idna («Идна батыр») näytelmä. Näytelmän tapahtumien aika on myös 14. luku, mutta tapahtumat kulkivat aikaisemmin kuin Esh-Terek murhenäytelmässa. Tässä murhenäytelmässä kirjailija kysyy: täytyykö välttämättä käydä sotaa vai onko mahdollista sopia vihollisien kanssa?

Kolmannessa osassa, Voimamies Juber («Юбер батыр», 1928) runoelmassa, Kedra Mitrej kuvaili, miten venäläiset vallasivat udmurtin maata 15 luvulla. Arvosrelija S. T. Arekeevan mielestä, tässä runoelmassa paljon julmuutta, koska oli muuttunut Kedra Mitrejin maailmankatsomus ja hänen usko oman kansan tulevaisuuteen.

1929: ”Vaikea (törkeä) ies”. Vuosina 1928 – 1930 Kedra Mitrej työskenteli Glazovin opettajien teknisen ammattiopiston johtajana. Tänä aikana hän kustansi oman kuluisimman teoksen – romaanin Vaikea (törkeä) ies («Секыт зӥбет», 1929). Teoksessa kuvattiin 19. luvun alkua. Romaanin päähenkilö on Dangyr, joka rohkeasti vastustaa väkivaltaista kääntymista kristinuskoon kotikylässä. Samana aikana hän ymmärtää, että sivilisaatio kantaa myös hyviä asioita, jos menetellä järkevästi. Dangyrin rakastettu Dydyk pakeni aviomiehiltä (kylänvanhimen pojalta, joka väkivalloin otti Dydykin vaimoksi) Dangyrin luokse. Nuori nainen ei voi jäädä Dangyrin luokse, koska Dangyr vangittiin ja karkoitettiin Siperiaan.

Vuonna 1930 Kedra Mitrej opiskeli jatko-opinnoissa Moskovassa. Kahden vuoden jälkeen hän tuli udmurtin kielen ja kirjallisuuden laitoksen johtajaksi Udmurtian pedagogiikan instituutissa. Vuonna 1937 Kedra Mitrej syytettiin, että hän edisti teoksia, joissa oli panettelu. Samana vuonna hänet vangittiin ja kahdeksaksi vuodeksi lähetettiin Kolymaan. Vuonna 1945 hän palasi kotiin, mutta kahden vuoden kuluttua hänet taas vangittiin.

Vuonna 1949 Kedra Mitrej kuoli Siperiassa sairauden takia kotimaalle palaamatta.

(Olga Savina)

Kedra Mitrej

(1892 – 1949)

Kedra Mitrej – valódi nevén Dmitrij Ivanovics Korepanov. Az észak-udmurtiai Egra templomos faluban született. Apja a Szibériába vezető úton dolgozott kocsisként. Miután elvégezte az egrai egyházi iskolát és a zurai kétosztályos középiskolát, Dmitrij Ivanovics Korepanov 1907-ben a kazanyi nemzetiségi tanítói szemináriumban folytatta tanulmányait. Itt kezdődött irodalmi tevékenysége – udmurt nyelvű elbeszéléseit a kézzel írott Szandal nevű lapban tette közzé. A szemináriumot nem tudta befejezni – a Vallási alapismeretek tantárgy tanára és a közte lévő nézetkülönbség miatt előbb kórházba záratták, majd ateistának nevezve eltávolították a szemináriumból.

1910–1911: Önéletrajz. Munkát keresve Kedra Mitrej Izsevszkbe, Szarapulba, Permbe, Glazovba, Kazanyba utazott, de tanítói állást sehol sem kapott, mert nem volt diplomája. Udmurtiában utazgatva folklórgyűjtéssel foglalkozott. 1910–1911 között önéletrajzi történetet írt orosz nyelven Egy beteg század gyermeke címmel, melyben központi szerepet kap saját útjának keresése, megtett lépéseinek elemzése. A főhős röviden bemutatja a Zurában töltött iskolaéveket, és nagy hangsúlyt fektet a kazanyi szemináriumban eltöltött időszak bemutatására. Önéletrajzi írásába beemeli faluja és családja történetét is, megörökíti számos ember portréját és az őt körülvevő természeti környezet szépségét. Elbeszélésében Kedra Mitrej századának betegségeit, nehézségeit szándékozta bemutatni, de az igazat megvallva fiatal személyiségének félelmei javarészt saját magától erednek. „Úgy véli, az egész világ ellene van. Ő is mindenkivel szembeszegül. A nehézségek ellen egyedül küzd, mintha őt senki nem hallaná, senki nem értené, ezért szomorú, bánatos, sír, fél, veszekszik.” (Sz. T. Arakejeva)

A század cenzúrája megtiltotta a mű kiadását. Nyomtatásban először 1993-ban jelenhetett meg.

1915–1928: Trilógia a hősökről. 1912-ben Kedra Mitrej tanítói vizsgát tett, és rövid ideig iskolában is dolgozott, majd 1914-ben behívták a cári hadseregbe, és Blagovescsenszkbe küldték szolgálni. A hadseregben töltött idő alatt családot alapított – egy deportált lengyel lányát, Anna Sztaniszlavovna Szavickát vette feleségül. Szintén katonai szolgálata idején, 1915-ben jelentette meg Es-Terek című tragédiáját, melyet orosz nyelven írt. A tragédiában K. Mitrej a 14. századot ábrázolja, az udmurtok és marik kapcsolatát, hadakozásait. A főhős, Es-Terek egyszerű emberből válik az udmurtok vezetőjévé. Legyőzvén az ellenséget az udmurtok nem ünnepelhetnek – Es-Terek beleszeret a mari vezér lányába, Lodába, akinek hatására elárulja saját nemzetségét. Csak később ébred rá, hogy Loda becsapta őt. Felismerve jóvátehetetlen vétkét megöli Lodát, majd saját életének is véget vet. A tragédiában érződik Shakespeare és Puskin Kedra Mitrejre tett hatása, de a kritikus Z. A. Bogomolova véleménye szerint nietzsche-i háttér is érezhető.

1920-ban Kedra Mitrejt elengedték a hadseregből. Ebben az időszakban élete az oktatással kapcsolódott össze. Zurában, Debeszben iskolát igazgatott. 1923-ban Izsevszkbe ment és a Gudiri című lapnál kezdett dolgozni. 1926-ban jelent meg Idna batir című színdarabja. Ennek cselekménye is a 14. században játszódik, de az Es-Terekénél korábbi eseményeket mutat be. „A szerző nagyon fontos társadalmi jelenségre mutat rá: az udmurtok egymás közti ellentéteire, a széthúzásra, az összetartás gyengeségére. Az összetartó, dolgos népet senki és semmi nem győzi le, de „ha udmurt udmurttal harcol, a világ elsötétül”. /Udmurt irodalom 2008: 80/ Emellett még központi kérdés: elengedhetetlen-e a harc vagy lehetséges az ellenséggel közös nevezőre jutni?

1928-ban K. Mitrej megírta Juber batir című elbeszélő költeményét. Ebben azon 15. századi eseményeket jeleníti meg, melyek során az oroszok meghódították az udmurtok földjét. S. Arakejeva megjegyzi, hogy ez a történet gazdag aprólékosan ábrázolt csatajelenetekben, és ez minden bizonnyal a szerző megváltozott világnézetére enged következtetni. Kivágni, felhasogatni, felaprítani, felmetélni, összetörni, összevágni – ezek a szavak nem csak a munkavégzéshez kapcsolódnak, az ember kiirtásának metaforái is. Halvány reménysugár azért feltűnik a műben: az udmurtok további sorsát, továbbélését a szerző Juber fiához, Puzsejhez kapcsolja. Így fejeződik be Kedra Mitrej udmurt hősökről szóló egyedülálló trilógiája.

1929: Nehéz iga. Az első udmurt regény megírásához vezető út fontos állomása a Vuzsgurt című mű, melyben a szerző főhősén, Dalko Szemonon keresztül mutatja be a 20. század eleji forradalmi időszakot. A. Skljajev véleménye szerint a mű főhőse, paradox módon, maga Vuzsgurt falu és a forradalom, ami megrázza azt. 1928–1930 között K. Mitrej a Glazovi Pedagógiai Technikum igazgatójaként dolgozott. 1929-ben írta meg Nehéz iga című regényét. A regény cselekménye a 19. század kezdetén játszódik. A szerző mindenekelőtt azt mutatja be, hogy a pópák milyen módszerekkel igyekeztek a pravoszláv hitet elterjeszteni az udmurtok körében. A regény főhőse Dangir, aki szülőfaluja udmurt népének erőszakos megtérítése ellen küzd, és megpróbálja megérteni, milyen törvények szerint él a társadalom. Felismeri, hogy a civilizáció, ha vívmányait jól megfontoltan alkalmazzák, kifejezetten jó hatással is lehet a társadalomra. A Dangir által szeretett lány, Didik egy falusi elöljáró lánya, akit akarata ellenére adtak férjhez. A lány a szokásokkal szembeszegülve elszökik férjétől, de nem élhetnek együtt Dangirrel: a férfi ellen hajtóvadászatot indítanak, elkapják és Szibériába száműzik. A regényben a realizmus és a romantika kiválóan kiegészítik egymást. (A. Sz. Zujeva)

1937: Száműzetés. 1930-ban K. Mitrej Moszkvában tanult doktori képzésen, majd két év múlva az Udmurt Pedagógiai Főiskola udmurt nyelvi és irodalmi tanszékének vezetője lett. Ezzel párhuzamosan az Udmurt Tudományos-Kutatóintézet udmurt nyelvi és irodalmi részlegét is irányította. 1934–1937 között az Udmurt Írószövetség választott elnöke volt. 1937-ben nacionalizmussal vádolták meg. Még abban az évben letartóztatták és 8 évre száműzték Kolimába. 1945-ben térhetett haza, de 1947-ben újra letartóztatták. 1949-ben súlyos betegség következtében halt meg a Novoszibirszki terület Csumakovo nevű településén.

(София Хохрякова, Жофия Сираки)

Kedra Mitrei

(1892–1949)

Kedra Mitrein virallinen nimi oli Dmitri Ivanovitš Korepanov. Hän syntyi Udmurtiassa Igran kylässä. Hänen isänsä oli työssä Siperian maantiellä kyytimiehenä. Suoritettuaan kirkollisen koulun Igrassa ja 2-vuotisen koulun Zurassa hän pääsi vuonna 1907 Kazanin opettajaseminaariin. Siellä alkoi hänen kirjallinen toimintansa – hän julkaisi udmurtinkielisiä kertomuksia Sandal- aikakauslehdessä, joka kirjoitettiin käsin. Kedra Mitrei ei kuitenkaan koskaan valmistunut seminaarista, koska hänet erotettiin ateismin takia.

1910 – 1911: Omaelämäkerrallinen teos. Työtä etsiessään Kedra Mitrei matkusti ympäri Udmurttiaa, mutta hän ei voinut saada työpaikkaa mistään, koska hänellä ei ollut loppututkintoa. Matkustaessaan Udmurtiassa hän kokosi oman kansansa kansanrunoutta. Vuosina 1910 – 1911 Kedra Mitrei kirjoitti venäjänkielisen omaelämäkerrallisen tarinan Sairaan vuosisadan lapsi (Дитя больного века). Tämä teos kertoo Kedra Mitrein kouluopinnoista, mutta siinä kuvaillaan myös opiskelua Kazanin opettajaseminaarissa. Kirjailija lisäsi omaelämäkertaansa myös oman kylän ja perheen historiaa, luonnon kauneuden ja ihmishahmojen kuvailua. Teoksessa Kedra Mitrei mietiskelee omaa kohtaloaan tsaarin Venäjällä. Tuon ajan sensuuri ei sallinut julkaista teosta, minkä vuoksi teos julkaistiin vasta myöhemmin, neuvostoaikoina.

1915 – 1928: Trilogia voimamiehistä. Vuonna 1914 Kedra Mitrei lähti tsaarin armeijaan. Vuonna 1915, ollessaan armejassa Blagoveštšenskin kaupungissa Kedra Mitrei julkaisi tragedian Eš-Terek («Эш-Тэрек») venäjän kielellä. Teos sijoittuu 1300-luvulle, jolloin udmurtit taistelivat mareja vastaan. Murhenäytelmän päähenkilöstä Eš-Terekistä tuli kaikkien udmurttien päällikkö. Voiton saavuttamisen jälkeen olisi ollut aika juhlia, mutta Eš-Terek rakastui marilaisen päälikön tyttöön Lodaan ja petti oman kansansa. Vasta myöhemmin hän tajusi, että Loda voitti häntä viekkaudessa. Ymmärrettyään oman syyllisyytensä Eš-Terek rankaisi Lodaa ja teki itsemurhan.

Vuonna 1926 ilmestyi näytelmä Voimamies Idna (Идна батыр). Tämäkin näytelmä sijoittuu 1300-luvulle, mutta kyse on hieman Eš-Terek murhenäytelmää aikaisemmista tapahtumista. Tässä murhenäytelmässä kirjailija kysyy, täytyykö välttämättä käydä sotaa vai onko mahdollista sopia vihollisten kanssa.

Kolmannessa osassa, runoelmassa Voimamies Juber (Юбер батыр, 1928) Kedra Mitrej kuvailee, miten venäläiset valtasivat udmurttien maat 1400-luvulla. Kirjallisuudentutkija Svetlana Arekejevan mielestä tässä runoelmassa on paljon julmuutta, koska Kedra Mitrein maailmankatsomus oli muuttunut, samoin hänen uskonsa oman kansan tulevaisuuteen.

1929: Raskas ies. Vuosina 1928 – 1930 Kedra Mitrei työskenteli Glazovin pedagogisen teknisen ammattiopiston johtajana. Tänä aikana hän julkaisi oman kuuluisimman teoksensa – romaanin Raskas ies (Секыт зӥбет, 1929). Teoksessa kuvataan 1800-luvun alkua. Romaanin päähenkilö on Dangyr, joka rohkeasti vastustaa kotikylänsä väkivaltaista käännyttämistä kristinuskoon. Samaan aikaan hän ymmärtää, että sivilisaatio tuo myös hyviä asioita, jos menetellään järkevästi. Dangyrin rakastettu Dydyk pakenee aviomieheltään (kylänvanhimman pojalta, joka otti väkivalloin Dydykin vaimoksi) Dangyrin luokse. Nuori nainen ei voi jäädä Dangyrin luokse, koska Dangyr vangitaan ja karkoitetaan Siperiaan.

Vuonna 1930 Kedra Mitrei opiskeli suoritti jatko-opintoja Moskovassa. Kahden vuoden jälkeen hän tuli udmurtin kielen ja kirjallisuuden laitoksen johtajaksi Udmurtian pedagogiikan instituuttiin. Vuonna 1934 hänet valittiin kirjallisuusliiton hallituksen puheenjohtajaksi. Vuonna 1937 Kedra Mitreitä syytettiin nationalismista. Samana vuonna hänet vangittiin ja lähetettiin kahdeksaksi vuodeksi Kolymaan. Vuonna 1945 hän palasi kotiin, mutta kahden vuoden kuluttua hänet vangittiin uudelleen.

Kedra Mitrei ei enää palannut kotiseudulleen. Hän kuoli vuonna 1949 Novosibirskin Tšumakovon kylässä vakavasti sairastuttuaan.

(Салминен Эса-Юсси)